नाम साराचेही सार । शरणागत यमकिंकर

 संत तुकाराम महाराजांचा हा अभंग नामस्मरण आणि नाममहिमा या विषयावरील अत्यंत गोड आणि प्रभावी अभंग आहे. हरिनामाची ताकद काय आहे आणि ते जीवाचा उद्धार कसे करते, याचे मर्म या चार चरणांत तुकोबारायांनी उलगडून दाखवले आहे.

अभंगाचा सविस्तर भावार्थ (चरण-दर-चरण)
१. “नाम साराचेही सार । शरणागत यमकिंकर ॥१॥”
भावार्थ: या विश्वात, शास्त्रांत आणि वेद-उपनिषदांत अनेक साधना, कर्मकांडे आणि मार्ग सांगितले आहेत; परंतु या सर्वांमध्ये भगवंताचे 'नाम' हे सर्व तत्त्वांचे अंतिम सार (तत्व) आहे.

मर्म: जो जीव अनन्यभावाने भगवंताच्या नामाचा आश्रय घेतो, त्याला प्रत्यक्ष यमराजाचे दूत (यमकिंकर) देखील काही करू शकत नाहीत. उलट, भगवंताच्या नामधारकासमोर यमदूतही नतमस्तक होतात आणि शरण येतात. म्हणजेच नामाच्या बळाने मृत्यूचे भय आणि जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा संपतो.

२. “उत्तमा उत्तम । वाचे बोला पुरुषोत्तम ॥२॥”
भावार्थ: माणसाच्या वाणीला मिळालेले सर्वात उत्कृष्ट, पवित्र आणि श्रेष्ठ कार्य कोणते असेल, तर ते म्हणजे 'पुरुषोत्तम' (परमेश्वर/विठ्ठल) या एकाच नामाचा अखंड उच्चार करणे.

मर्म: वाणीचा दुरुपयोग व्यर्थ बडबड, निंदा, नालस्ती किंवा वादात करण्यापेक्षा तिचे सार्थक भगवंताचे नाव घेण्यात आहे. सर्व शब्दांत 'पुरुषोत्तम' हे नाव सर्वोत्तम आहे, म्हणून वाचेने केवळ तेच उच्चारणे योग्य ठरते.

३. “नाम जपता चंद्रमौळी । नामे तरला वाल्हाकोळी ॥३॥”
भावार्थ: नामाचे सामर्थ्य सिद्ध करण्यासाठी तुकोबाराय दोन मोठे दाखले देतात:

चंद्रमौळी (भगवान शंकर): साक्षात देवांचे देव महादेव ज्यांच्या मस्तकावर चंद्र विराजमान आहे, ते शंकरसुद्धा अखंड रामनामाचा जप करतात. (ज्या नामस्मरणाच्या जोरावर त्यांनी हलाहल विष पचवले).

वाल्हा कोळी (महर्षी वाल्मिकी): जो पूर्वी वाटमारे वाल्हा कोळी होता, त्याने केवळ 'राम' (किंवा उलट्या 'मरा-मरा') नामाच्या निरंतर जपाने आपले संपूर्ण जीवन बदलून टाकले; तो तरून गेला आणि पुढे जाऊन त्याने पवित्र 'रामायण' महाकाव्य रचले.

मर्म: नामामध्ये पापी माणसालाही महर्षी बनवण्याची आणि देवांनाही तारणारी अगाध शक्ती आहे.

४. “तुका म्हणे वर्णं काय । तारक विठोबाचे पाय ॥४॥”
भावार्थ: तुकाराम महाराज विनम्रपणे म्हणतात—"या नामाचा महिमा मी माझ्या या क्षुद्र जिभेने किती आणि कसा वर्णन करू? माझ्या शब्दांनाही मर्यादा आहेत."

मर्म: शेवटी तुकोबा निर्वाळा देतात की, या संपूर्ण भवसागरातून जिवाला पार पाडणारे, तारून नेणारे एकमेव साधन म्हणजे 'विठोबाचे चरणकमल' आणि त्यांचे 'नाम' हेच आहेत. विठ्ठलाच्या चरणांचा आश्रय हेच जीवाचे अंतिम तारक स्थान आहे.

दृष्टांत व व्यावहारिक बोध
पारसाचा दृष्टांत: ज्याप्रमाणे पारसाच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने होते, लोखंड आधी कसे होते याचा पारस विचार करत नाही; त्याचप्रमाणे वाल्हा कोळी आधी कसाही असला, तरी नामरूपी पारसाने त्याचे रूपांतर महर्षी वाल्मिकींमध्ये केले.

नाम हेच सुलभ साधन: कलियुगात कठीण तपश्चर्या, यज्ञ किंवा अष्टांग योग प्रत्येकाला शक्य नाही. परंतु चालता, बोलता, काम करता 'वाचे बोला पुरुषोत्तम' हा सहज आणि सर्वांत प्रभावी मार्ग आहे.