तिर्थी धोंडा पाणी । देव रोकडा सज्जनीं

 

तिर्थी धोंडा पाणी । देव रोकडा सज्जनीं ॥१॥

मिळालिया संतसंग । समर्पितां भलें अंग ॥ध्रु.॥

तिर्थी भाव फळे । येथें आनाड तें वळे ॥२॥

तुका म्हणे पाप । गेलें गेल्या कळे ताप ॥३॥

१. बाह्य तीर्थ विरुद्ध जिवंत देव (प्रथम चरण):

"तिर्थी धोंडा पाणी । देव रोकडा सज्जनीं ॥" 

या चरणातून तुकोबा तीर्थक्षेत्रांच्या बाह्य स्वरूपावर भाष्य करतात. तीर्थक्षेत्रांमध्ये केवळ पाषाणाच्या मूर्ती (धोंडा) आणि नद्यांचे पाणी असते, परंतु प्रत्यक्ष किंवा 'रोकडा' (तत्काळ अनुभवास येणारा) देव हा संत-सज्जनांच्या ठायी वास करतो. मंदिरातील देव विधींनी बांधलेला असतो, पण संतांच्या रूपात तो मानवी रूपात प्रत्यक्ष वावरत असतो.

२. शरणागतीचे महत्त्व (ध्रुवपद):

"मिळालिया संतसंग । समर्पितां भलें अंग ॥" 

या ओळीत तुकोबा सुचवतात की, जर अशा खऱ्या संतांचा सहवास लाभला, तर तिथे आपला देहभाव किंवा अहंकार अर्पण करणे सर्वात हितकारक आहे. संतांच्या चरणी स्वतःला समर्पित केल्यामुळे माणसाचा उद्धार सुलभ होतो.

३. तीर्थांचे फळ आणि संतांचा प्रभाव (द्वितीय चरण):

"तिर्थी भाव फळे । येथें आनाड तें वळे ॥" 

तीर्थक्षेत्रांमध्ये मिळणारे फळ हे पूर्णपणे भक्ताच्या मनातील 'भावा'वर किंवा श्रद्धेवर अवलंबून असते; जर मनात श्रद्धा नसेल, तर तिथे केवळ दगडाला स्पर्श आणि पाण्यात स्नान उरते. मात्र, संतांच्या संगतीत 'आनाड' (अडाणी, नास्तिक किंवा हटवादी) व्यक्तीचे मनही पालटते आणि ती भक्तीकडे वळते. संतांचा सहवास माणसाच्या अंतःकरणातील जडपणा किंवा अज्ञान दूर करतो.

४. पापनाश आणि शांतीचा अनुभव (तृतीय चरण):

"तुका म्हणे पाप । गेलें गेल्या कळे ताप ॥"

 समारोपात तुकोबा सांगतात की, संतांच्या उपदेशामुळे जेव्हा माणसाचे पाप नष्ट होते, तेव्हाच त्याला जीवनातील त्रिविध ताप (तापत्रय - दैहिक, दैविक आणि भौतिक दुःख) नाहीसे झाल्याचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो. जोपर्यंत पाप शिल्लक असते, तोपर्यंत मनाला शांती मिळत नाही, पण संतसंगाने पापाची होळी झाली की चित्त प्रसन्न होते.